DEHB, Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu – Ders Notları
DEHB Nedir?
Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB), dikkati sürdürme, dürtü kontrolü ve davranış düzenleme alanlarında güçlükle seyreden nörogelişimsel bir bozukluktur. Çocuklukta başlar ve birçok bireyde erişkin döneme kadar devam eder. Özellikle vize dönemi ya da final haftası gibi yoğun akademik süreçlerde odağını koruyamama, unutkanlık ve erteleme gibi belirtiler belirginleşir. Bu nedenle DEHB hakkında temel ders notları, pek çok öğrenci için “DEHB sınavı” hazırlığı yaparken de önem taşır.
DEHB’nin Yaygınlığı
Dünya genelinde çocuklarda yaklaşık %5, yetişkinlerde %2–3 oranında görülür. Eğitim bilimlerinde ve psikoloji derslerinde sınavlarda en çok sorulan oranlardan biridir. Akademik literatürde DEHB’nin modern toplumda daha görünür hâle gelmesinin nedeni, artan farkındalık ve gelişen tanı kriterleridir. Bazı üniversitelerde vize sınavı soruları arasında “DEHB’nin dünya yaygınlığı nedir?” şeklinde kısa cevaplı sorular bile gelir.
Türkiye’de DEHB Oranı
Türkiye’de yapılan çalışmalar DEHB’nin %8–10 aralığında olduğunu göstermektedir. Bu oran, hem klinik hem de eğitim alanı ders notlarında sık geçen bir bilgidir. Özellikle “Türkiye’de DEHB yaygınlığı” sorusu, birçok öğrencinin final çalışması yaparken notlarına mutlaka eklediği bir başlıktır.
Hangi Gruplarda Daha Sık Görülür?
DEHB erkek çocuklarda daha sık tanı alır ancak kızlarda daha çok “dikkatsiz tip” görüldüğü için tanı gecikir. Ailede DEHB veya benzer nörogelişimsel özellikler bulunması önemli bir risk faktörüdür. Prematüre doğanlar, düşük doğum ağırlığı olanlar ve gebelikte toksik maddelere maruziyet yaşayanlar da risk grubunda yer alır. Eğitim fakültelerinde yapılan sınavlarda öğretmen adaylarına sıkça “risk grupları” sorulur.
DEHB’nin Alt Türleri
- Dikkatsiz Tip
- Hiperaktif-Dürtüsel Tip
- Bileşik Tip
DSM-5 sınıflandırması, hem klinik tanıda hem de üniversite vize-final sınavlarında en çok geçen konudur.
DSM-5’e Göre Tanı Kriterleri
DSM-5’te DEHB tanısı için belirtilerin 12 yaşından önce başlaması, en az iki ortamda görülmesi ve işlevselliği bozması zorunludur. Dikkatsizlik ve hiperaktivite/dürtüsellik belirtilerinden belirli sayıda bulunması gerekir. DSM maddeleri çoğu öğrencinin DEHB sınavı çalışırken ezberlediği temel noktalardır. Final döneminde genelde “DSM-5’e göre DEHB tanısının temel ölçütleri nelerdir?” biçiminde sorulur.
DEHB ile İlişkili Bozukluklar
DEHB çoğu zaman tek başına görülmez; başka bozukluklarla birlikte ortaya çıkar:
- Öğrenme güçlüğü (disleksi, diskalkuli)
- Anksiyete bozuklukları
- Depresyon
- Karşıt olma-karşı gelme bozukluğu
- Davranım bozukluğu
- Tik bozuklukları
- Uyku düzensizlikleri
Özellikle “DEHB ve öğrenme güçlüğü ilişkisi” psikoloji bölümlerinde final sınavı soruları arasında çok yaygındır.
DEHB ve Öğrenme Bozukluğu İlişkisi
DEHB öğrenme bozukluğu değildir fakat öğrenmeyi dolaylı şekilde etkiler. Dikkatin sürdürülememesi, bilgiyi çalışma belleğinde tutamama, organize olamama gibi nedenlerle akademik performans düşer. Bu da özellikle vize döneminde başarısızlık algısı oluşturabilir. Araştırmalar, DEHB’li bireylerde öğrenme güçlüğü görülme oranının 3 kat daha yüksek olduğunu gösterir. Bu madde, genellikle akademik final çalışması yapan öğrencilerin notlarında özel önem taşır.
DEHB’nin Nedenleri
- Genetik faktörler
- Beyindeki dopamin ve noradrenalin devrelerinde farklılıklar
- Yürütücü işlev bölgelerinde gelişimsel sapmalar
- Doğum komplikasyonları
- Çevresel stres faktörleri
Bu başlık çoğu DEHB sınavı testinde “çoktan seçmeli” olarak çıkar.
Günlük Yaşam Üzerindeki Etkileri
Zaman yönetimi zorluğu, odaklanamama, sürekli erteleme, içsel huzursuzluk ve duygusal dalgalanmalar günlük yaşamı etkiler. Özellikle öğrenciler final haftası gibi yoğun dönemlerde DEHB’nin etkilerini daha fazla hisseder.
Türkiye’de Kullanılan DEHB İlaçları
- Metilfenidat (Concerta, Ritalin, Medikinet)
- Atomoksetin (Strattera)
- Guanfasin (Intuniv)
Bu ilaçlar ders notlarında sık geçen başlıklardır ve DEHB sınavı hazırlığı yapanların mutlaka bilmesi beklenir.
Tedavi ve Müdahale Yaklaşımları
- İlaç tedavisi
- Bilişsel davranışçı terapi
- Ebeveyn eğitimi
- Okul/sınıf düzenlemeleri
- Planlama, zaman yönetimi ve yürütücü işlev eğitimleri
Özellikle öğretmen adaylarının final sınavlarında “DEHB’li öğrenciler için sınıf içinde yapılabilecek düzenlemeler” sorusu çok yaygındır.
